Alicja Gescinska

Een bestseller over filosofie? Absoluut. Vrouwen in duistere tijden van Alicja Gescinska  is eind november 2025 verschenen en nu al aan een zevende druk toe. Doordat Gescinska onlangs ook nog de Socratesbeker heeft gewonnen voor "het meest urgente, oorspronkelijke en prikkelende Nederlandstalige filosofieboek". zal het daar wel niet bij blijven. De auteur neemt de lezer mee op een filosofische reis door de twintigste eeuw. In tien portretten laat ze zien wat de mensheid kan leren van moedige, intelligente vrouwen: Rosa Luxemburg, Anna Achmatova, Edith Stein, Hannah Arendt, Martha Gellhorn, Simone Weil, Jeanne Hersch, Etty Hillesum, Barbara Skarga en Judith Shklar.

Alicja onderzoekt hoe je weerstand kunt bieden aan het kwaad, in tijden van oorlog en onderdrukking. In een bijzonder boeiend interview bij onze collega-boekhandel Roelants in Nijmegen onthult Alicja dat ze in haar eigen studie filosofie, zon twintig jaar geleden, over geen van deze vrouwen ooit les heeft gehad. De duistere tijden uit de titel verwijzen naar de vorige eeuw: twee wereldoorlogen, stalinisme in Rusland, nazisme in Duitsland. Ken je geschiedenis, zegt Alicja Gescinska. Wat toen gebeurde, kun je nu ook weer zien: oorlogen, mensenlevens die niet tellen, alleenheersers die bejubeld worden. De tien vrouwen waren bakens van licht in de donkerste uren van de mensheid. Zij bevochten in woord en daad de verdrukking, ontmenselijking en vernietigingsdrang uit hun tijd. Daar betaalden ze vaak een hoge prijs voor: van leven in ballingschap tot de dood in kampen. Gescinska diept drie belangrijke themas uit: persoonlijkheid, vriendschap, waardering.

Persoonlijkheid. Een happy end kom je in dit boek niet tegen. Wel iets anders. Tien persoonlijkheden, laverend tussen goed en kwaad, telkens volhardend in menselijke waarden, ook als de maatschappij het tegendeel etaleert. Deze vrouwen hielden vast, ook aan hun eigen waardigheid. Ze waren geen heiligen of helden die de wereld redden, maar mensen in onmenselijke omstandigheden die vrij wilden zijn van dwang met het verlangen om vrij te zijn, mens te zijn.

Vriendschap. Eén exemplarisch voorbeeld: Zoals we met onze eigen haatgevoelens en onverschilligheid de wereld onherbergzamer maken, zo maken we met ons vermogen tot vriendschap de wereld een thuis, voor onszelf en anderen.De levensweg van Anna Achmatova laat de diepere betekenis van vriendschap zien. Stalins regime doodde haar vrienden. Tegen zijn wapens in bleef ze haar vriendschap met hen eren in (ondergronds verspreide) gedichten opdat zij niet vergeten werden. Het gedicht bleef een thuis voor hen in de wereld.

Waardering. Dit is niet een boek om in één keer uit te lezen. Dit is een boek om langzaam te lezen, te overdenken, om mee in gesprek te gaan vanuit je eigen persoonlijkheid als lezer, om vragen te horen, inspiratie te ontvangen. Een boek tegen onverschilligheid, een boek vóór menselijkheid, een boek van geloof in enig goednu, in onze duistere tijden. Dat enig goedziet Gescinska in de levensweg van deze tien vrouwen die ons ook nu een weg kunnen wijzen. De korte, invoelende levensbeschrijvingen van elk van hen neemt de lezer (mij in elk geval!) mee.

De Jury van de Socratesbeker benoemt dat Gescinska "een vlammende actualiteit" combineert met een "doordachte filosofische missie". Het boek laat je ook iets voelen: "de moed om in duistere tijden een lichtje te zijn". Het is inspirerend: "Zonder belerend te zijn bieden haar portretten krachtige voorbeelden voor het eigen leven, hoe je je kunt verzetten tegen kwaad en verontmenselijking en de vrijheid vorm kunt geven."

Alicja Gescinska (1981) is schrijver en filosoof. Ze vluchtte op haar zevende met haar ouders vanuit toenmalig communistisch Polen naar België. Gescinska schrijft vooral over vrijheid en menselijkheid, zoals in 'Humanitas. Een vergeten ideaal' (2023).

Door Dory Janszen